Nabil Bank
prabhubank
nic bank

शिक्षण घर चलाउने पेशा हैन, युग बदल्ने अभियान हो

मिडिया स्पेस सोलुसन्स प्रालि


गीता श्रेष्ठ
एउटा शिक्षकले युग बदल्न सक्छ, समयको धार परिवर्तन गर्न सक्छ अनि ठूलठूला साम्राज्य ढाल्न सक्छ ।
विश्व इतिहासका पुस्तकमा यस्ता परिदृश्य लिपिबद्ध भएका छन् ।

मौर्य साम्राज्य एउटा शिक्षकको ढिट, अडान र प्रतिबद्धताले जन्मिएको थियो ।
तक्षशिला गुरुकुल’ ९विश्वविद्यालय०का आचार्य चाणक्यको शिक्षा, दृढता र लगनले भारतबाट अलेक्जेण्डर भाग्नुपर्यो ।
उनकै कुशल शिक्षा र नीतिले मौर्य साम्राज्य खडा भयो ।
यो कुनै दन्त्य कथा हैन, इतिहास हो । आज पनि राजनीति, अर्थनीति, समाज नीति, विदेश नीतिमा चाणक्यको नीतिको चर्चा हुन्छ
भन्न खोजिएको के हो भने अध्यापन ९शिक्षण० भातखाने रोजगारी मात्र हैन, र शिक्षकको गरिमा र क्षमता त्यतिमै सीमित हुनुहुँदैन ।
रुपान्तरणका लागि शिक्षकले कक्षा कोठामा पाठ सिकाउने मात्र हैन कि उसले समाजका हरेक वर्ग, अंग र क्षेत्रलाई सत्मार्गको बाटो देखाउनुपर्छ ।
देशको समग्र क्षेत्रको हितमा चिन्तन गर्नुपर्छ र आफूलाई त्यसमा उत्सर्ग गर्नुपर्छ ।
हिजो गुरुकुलीय शिक्षा पद्दति थियो, त्यहाँ न व्यापार थियो, न व्यवसाय १ गुरुकुलका शिक्षकहरु महान मन्त्रद्रष्टा ऋषि थिए, उनीहरु ज्ञान–विज्ञानको अध्ययन–अनुसन्धान गर्थे र समाजलाई ज्ञान र नीति बाँड्थे ।
आजका शिक्षकले पनि त्यो गर्न किन नसक्ने रु जसरी चाणक्यले मगद सम्राटको कोपको चिन्ता नगरी आफूलाई एकीकृत भारत निर्माणको बाटोमा डोर्याइरहे र अन्ततः सफल भए त्यस्तै दृढता हरेक शिक्षकले राख्ने हो भने नेपाली समाजको चित्र नै अर्कै हुन्छ ।

नेपाली समाजमा फैलिएको विकृति–विसंगतिको जड असल गुरुको असल शिक्षाका साथ असल अभिभावकत्व अनि असल सामाजिक अभियानको अभावले हो ।

तर, आजभोलि शिक्षकहरुले हिजोको त्यो मर्यादा राख्न सकेको पाइँदैन ।

शिक्षा जस्तो गहन जिम्मेवारीलाई केवल पेशा बनाएर त्यसको सुरक्षाका लागि राजनीतिक कार्यकर्ताजस्ता भएर नेताको झोला बोक्ने भएका छन्– आफ्नो महत्व, गुणवक्ता र योग्यता भुलेर । अनि शिक्षणलाई ९अपवाद बाहेक० आफ्नो भात–भान्सा चलाउने कामको रुपमा मात्र लिन थालिएको छ भने विद्यालयहरु व्यवसाय बनेका छन् ।
हरेकको आफ्नो नैतिक मूल्य–मान्यता र सामाजिक दायित्व हुन्छ ।
वेदले गुरुर साक्षत् परम ब्रह्म त्यसै भनेको हैन ।
गुरु नै साक्षात ज्ञान हो । एउटा कुशल शिक्षकले कुमालेले काँचो माटोलाई आकर्षक भाँडाको आकार दिएजस्तै एउटा विद्यार्थीलाई विश्वकै सर्वश्रेष्ठ बनाउन सक्छ भन्ने हो । यसको उदाहरण आचार्य चाणक्य र सम्राट चन्द्रगुप्त मौर्य काफी छ
हरेक शिक्षकले आफूमा यस्तै दृढ इच्छाशक्ति राखेर समाजका लागि केही गर्छु भन्ने हो भने नेपाली समाजको रुपान्तरण कुनै टाँढाको विषय हैन ।
यसै पनि हामी गुरुलाई देवताकै रुपमा पूजा गर्ने संस्कृतिका अनुयायी हौं, गुरुलाई हामी पूजा गछौं, खाँचो गुरु पूजाको योग्य बन्नुपर्यो ।
मिसन शिक्षक
शिक्षक जागीर मात्रै हैन, उसमा गहन जिम्मेवारी पनि छ ।
एउटा विद्यार्थीका लागि शिक्षक नै सबथोेक हो । उसकै ज्ञान र मार्गदर्शनबाट एउटा बालक भोलि सर्वश्रेष्ठ ठहरिन्छ ।
वेदमा भनिएको छ– गुरुः ब्रह्मा गुर्रुर्विष्णु गुरुदेवो महेश्वर । गुरु साक्षात् परंब्रह्म तस्मै श्री गुरुवे नमः ।
यो श्लोकले गुरुलाई सृष्टिकर्ता ब्रह्मा, पालनहार विष्णु र संहारकर्ता महेश्वर तथा साक्षत् ज्ञानको रूपमा स्थापना गरेको छ । मानिसलाई सृष्टि, पालन र संहारको तीनवटै अनिवार्य शर्त पूर्णरुपमा पालना गर्न सक्षम बनाउने गुरु नै हो ।यी तीनभन्दा माथि छ ब्रह्म जसको अर्थ हुन्छ ज्ञान ।
‘गुरुर साक्षत् परम ब्रह्म’ अर्थात गुरु नै ज्ञानको सर्वोत्कृष्ट स्रोत हो, भनी गुरुको महत्व र उच्च स्थानलाई प्रष्टयाएको छ ।
हरेक गुरुले आफूलाई यो रुपमा उतार्नसके समाज कति शान्त, सुन्दर र समुन्नत हुने थियो १ आज नेपाली समाजमा फैलिएको विकृति–विसंगतिको जड असल गुरुको असल शिक्षाका साथ असल अभिभावकत्व अनि असल सामाजिक अभियानको अभावले हो ।

शिक्षक हुनु गर्वको विषय हो भन्नेमा विमती छैन । समयले शिक्षणलाई केही विकृत पारेको भए पनि एकजना सच्चा, इमान्दार र निष्ठावान शिक्षकले धेरै कुरा गर्नसक्छ भन्ने उदाहरण त पौराणिककालदेखि अहिलेसम्मै देखिएका छन् ।
नेपालको कुरा गर्दा शिक्षकहरु अब विद्यालयमा किताब बोकेर पढाउने मात्र हैन कि उनीहरुले आफूलाई सामाजिक अभियन्ताका रुपमा क्रियाशील गराउनु पर्दछ ।
शिक्षकहरुको यो अभियानलाई सम्बन्धित विद्यालय ९निजी वा सामुदायिक० दुबैले साथ दिनुपर्दछ । विद्यालयको सामाजिक दायित्व छ भनेर योजनाबद्ध रुपमा सामाजिक अभियान चलाउनु पर्दछ ।

आज कोही पनि बालबालिका भविष्यमा एउटा दक्ष शिक्षक बनेर स्तरीय शिक्षा दिन्छु भन्दैन । ।
अनि कोही पनि शिक्षकले तिमी देशकै सबभन्दा राम्रो शिक्षक बन्नुपर्छ” भनेर सिकाउँदैनन्

। किन रु कारण स्पष्ट छ– शिक्षकले नै आफ्नो पेशालाई गरिमामय बनाउन सकिरहेका छैनन् ।
विश्व २१ औं शताब्दीमा पुगेको छ । हामी हरेक कुरालाई यही हवाला दिएर बोल्ने, लेख्ने गर्दछौं, तर नेपाली समाजमा अहिले पनि ढुंगेयुगमा पनि नभएका क्रियाकलापहरु भैरहेका छन् ।
हिंसा, भेदभाव, छुवाछुत जस्ता विषयहरुको अन्त्य अनि वातावरण संरक्षण, शिक्षा–स्वास्थ्यको महत्व शिक्षकहरुले नै गाउँगाउँमा पुर्याउन सक्दछन् ।
यही चेतनाले देश विकासको ढोका खोल्नेछ ।

जनतालाई शिक्षित, सुसूचित, अनि स्वस्थ बनाउन सोही अनुुसारको उत्प्रेरणा आवश्यक छ । यसका लागि शिक्षक नै सबभन्दा उपयुक्त पात्र हो ।

गाउँघरदेखि शहर बजारसम्मै शिक्षकले भनेको सबैले सम्मानपूर्वक–धैर्यपूर्वक सुन्छन्, उनीहरुको भनाई लागू गर्ने प्रयासमा हुन्छन् ।
यसर्थ पनि राज्यले के जिम्मेवारी दिएको छ वा विद्यालयले के दिएको छ भनेर मात्र हैन, एउटा शिक्षित, सचेत र चेतनशील नागरिक हुनुको नाताले शिक्षकले आफ्नो सामाजिक दायित्व निर्वाह गर्नुपर्दछ ।
शिक्षण बाध्यताको पेशा हैन
संसारमा शिक्षकको महत्व र इज्जत आज पनि उति नै छ, जति पौराणिककालका गुरुकुलका गुरुहरुको हुन्थ्यो ।
तर, विडम्बना गुरुकुलीय शिक्षा पद्धतिको अभ्यस्त थलो नेपालमा शिक्षकहरुको प्रतिष्ठा हराउँदै गएको छ ।
यसको कारण शिक्षकले आफ्नो मर्यादा र गरिमा कायम गर्न नसकेर हो ।

अनि केही नपाए शिक्षक बन्ने भन्दै यसलाई सबैभन्दा तुच्छो पेशाका रुपमा हेरिएकाले पनि हो ।
अनि शिक्षकको महत्व, गरिमा र जिम्मेवारीबोध गर्न नसक्नाले नै यस्तो स्थिति उत्पन्न भएको हो ।
आज कोही पनि बालबालिका भविष्यमा एउटा दक्ष शिक्षक बनेर स्तरीय शिक्षा दिन्छु भन्दैन ।
अनि कोही पनि शिक्षकले तिमी देशकै सबभन्दा राम्रो शिक्षक बन्नुपर्छ भनेर सिकाउँदैनन् ।

किन रु कारण स्पष्ट छ– शिक्षकले नै आफ्नो पेशालाई गरिमामय बनाउन सकिरहेका छैनन् । शिक्षण पेशा भनेको अन्यत्र असफल भएकाहरुले अँगाल्ने पेशा जस्तो बनाइएको छ । यहाँ पनि अपवाद छन् ।
राम्रा शिक्षकहरुले मन नदुखाउनुहोला ।
असल शिक्षक भए मात्र विद्यार्थीले असल शिक्षा पाउँछन् अनि त्यही असल शिक्षा पाएका विद्यार्थीहरुले नै भोलि देशका लागि केही गर्ने हुन् ।

बजेटले आर्थिक वृद्धि ६ प्रतिशत गर्ने लक्ष्य लिनु अहिलेको समयमा उपयुक्त : विज्ञ सुवेदी

बजेटले आर्थिक वृद्धि ६ प्रतिशत गर्ने लक्ष्य...

वि.सं.२०८१ जेठ १७ बिहीवार ०९:४३

  काठमाडौं । सार्वजनिक वित्त क्षेत्रका विज्ञ बाबुराम सुवेदीले आगामी...

पर्यटन को लागि एक अद्वितीय दृष्टिकोण : बौद्ध तीर्थयात्री

पर्यटन को लागि एक अद्वितीय दृष्टिकोण :...

वि.सं.२०८१ जेठ १७ बिहीवार ०८:३६

बुद्धिमान लामा, पाकिस्तान एक जीवन्त पर्यटन क्षेत्र सिर्जना गर्न अथक...

नयाँ चरणको आर्थिक सुधारलाई ध्यानमा राखेर बजेट ल्याएको छौं : अर्थमन्त्री

नयाँ चरणको आर्थिक सुधारलाई ध्यानमा राखेर बजेट...

वि.सं.२०८१ जेठ १७ बिहीवार ०८:१३

  काठमाडौँ । अर्थमन्त्री वर्षमान पुनले नयाँ चरणको आर्थिक सुधारलाई...

गाँजालाई वैधानिकता दिने सरकारको निर्णयबाट शेरबहादुर खुसी

गाँजालाई वैधानिकता दिने सरकारको निर्णयबाट शेरबहादुर खुसी

वि.सं.२०८१ जेठ १७ बिहीवार ०८:१०

  काठमाडौं । गाँजा खेतीको पक्षमा निरन्तर वकालत गरिरहेका एमाले...

सरकारको उच्च प्राथमिकतामा सूचना प्रविधि

सरकारको उच्च प्राथमिकतामा सूचना प्रविधि

वि.सं.२०८१ जेठ १५ मंगलवार १८:२८

  काठमाडौं । सरकारले नेपाललाई सूचना प्रविधिको हबका रुपमा विकास...

ऊर्जामा ठूला आयोजनामा जोड, आगामी वर्ष ९ सय मेगावाट थपिने 

ऊर्जामा ठूला आयोजनामा जोड, आगामी वर्ष ९...

वि.सं.२०८१ जेठ १५ मंगलवार १७:५७

काठमाडौँ । सरकारले आगामी आर्थिक वर्ष राष्ट्रिय प्रणालीमा चार हजार...