काठमाडौं।  मे २—आज राष्ट्रिय सूचना तथा सञ्चार प्रविधि दिवस (आइसीटी डे) विभिन्न कार्यक्रमका साथ मनाइँदैछ । हरेक वर्ष मे २ तारिखका दिन राष्ट्रिय सूचना तथा सञ्चार प्रविधि दिवस मनाइने गरेको छ ।

‘सूचना प्रविधिको विस्तारस् दिगो विकासको आधार’ भन्ने मूल नारसाथ देशभर विभिन्न कार्यक्रम गरी यो दिवस मनाइँदैछ ।
नेपालमा कम्प्युटर भित्रिएको ऐतिहासिक दिनको स्मरण गर्दै मनाइने यस दिवसले डिजिटल रूपान्तरणको यात्रामा नेपालले तय गरेको प्रगतिलाई उजागर गर्दछ । आइसीटी क्षेत्रका बारेमा विविध ढंगले चर्चा गर्नु उचित छ ।

आइसीटी दिवसको ऐतिहासिक सन्दर्भ र सान्दर्भिकता
नेपालमा प्रविधिको इतिहास धेरै पुरानो छैन । सन् १९७१ ९वि।सं। २०२८० मा जनगणनाका लागि पहिलोपटक ९आइबीएम् १४०१० कम्प्युटर भित्रिएको थियो । सोही ऐतिहासिक घटना र मे महिनामा भएको क्यान महासंघको स्थापनालाई आधार मानी मे २ लाई राष्ट्रिय सूचना तथा सञ्चार प्रविधि दिवसका रूपमा मनाउन थालिएको हो ।

विगत १० वर्षदेखि क्यान महासंघको अगुवाइमा सुरु भएको यो दिवस अहिले सरकारी तवरबाट पनि व्यापक रूपमा मनाइनुले प्रविधि क्षेत्रको महत्त्वलाई राज्यले स्वीकार गरेको पुष्टि हुन्छ । अप्रिल २४ देखि नै सुरु हुने ‘आइसिटी सप्ताह’ले गाउँगाउँमा प्रविधिको जनचेतना फैलाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ ।

प्रविधिको फड्को : अलार्मदेखि एआई (एआइ) सम्म
नेपालमा प्रविधिको विकासले जनजीवनमा आमूल परिवर्तन ल्याएको छ । हिजो भालेको डाकोमा उठ्ने नेपाली समाज आज स्मार्टफोनको अलार्ममा ब्युँझन्छ ।

डिजिटल जीवनशैलीस् अनलाइन बैंकिङ, इ–कमर्स, टेलिमेडिसिन र अनलाइन शिक्षा अब विलासिता नभई आवश्यकता बनिसकेका छन् ।

चमत्कारी उपकरणस् स्मार्टवाचबाट स्वास्थ्य जाँच गर्नेदेखि रोबोटिक्स र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स ९एआई०को प्रयोगसम्म नेपालले आफूलाई विश्व परिवेशसँग ढाल्दै लगेको छ । आर्थिक योगदानस् नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन ( जिडीपी ) मा प्रविधि क्षेत्रको योगदान र सफ्टवेयर निर्यातको सम्भावना निकै बलियो देखिएको छ।

नीतिगत सुधार र ‘डिजिटल नेपाल’को सपना
प्रविधि क्षेत्रको विकासका लागि नीतिगत स्थिरता अपरिहार्य छ । नेपाललाई सूचना प्रविधिमार्फत समृद्ध बनाउने हो भने सरकारले लगानी बढाउन र नीतिगत अवरोध हटाउन अब ढिला गर्नु हुँदैन । प्रविधि अब विलासिता होइन, विकासको इन्जिन हो ।

हालै सरकारलाई बुझाइएको ‘राष्ट्रिय एआई नीति २०२६’ को मस्यौदा र ‘ई—कमर्स निर्देशिका २०८२’ले डिजिटल नेपालको खाका कोर्न मद्दत पुर्‍याएको छ । दक्ष जनशक्ति विदेश पलायन हुनबाट रोक्न नेपालमै ‘टेक हब’को विकास र स्टार्टअपलाई प्रोत्साहन दिनु आजको मुख्य चुनौती हो ।

साइबर सुरक्षा र जिम्मेवार प्रयोग

प्रविधिको विकाससँगै विकृति र डिजिटल जोखिम पनि बढ्दै गएका छन् । अधिकारीले सधैं ‘राष्ट्रिय न्यूनतम सुरक्षा मापदण्ड ९एनएमएसएस०’ को पालनामा जोड दिनुपर्छ । शिक्षाः विद्यालय तहदेखि नै साइबर सुरक्षाको शिक्षा अनिवार्य गरिनुपर्छ ।

सजगता : प्रविधिको दुरुपयोगले व्यक्तिगत गोपनियता र राष्ट्रिय सुरक्षामा जोखिम निम्त्याउने भएकाले सचेतना अपनाउनु पर्छ । सुरक्षा संयन्त्रस् सरकारी र निजी डेटाको सुरक्षाका लागि बलियो ‘फायरवाल’ र डेटा सेन्टरुको आवश्यकता छ ।

आगामी बाटो सन् २०३० सम्ममा नेपाललाई दक्षिण एसियाकै प्रविधि निर्यात गर्ने प्रमुख राष्ट्र बनाउने लक्ष्यका साथ काम गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । सरकारी र निजी क्षेत्रको सहकार्यबाट मात्र डिजिटल नेपालको सपना साकार हुन सक्छ ।

आजको यो आइसीटी दिवसले हामीलाई प्रविधिको सही सदुपयोग गर्दै समृद्ध र सुशासित नेपाल निर्माणमा लाग्न थप प्रेरणा प्रदान गरोस् ।

(लेखक : क्यान महासंघका वरिष्ठ उपाध्यक्ष एवं सूचना प्रविधि विज्ञ हुन् )